आज नेपालको राजनीति पनि एउटा कठीन तर नयाँ मोडमा उभिएको देखिन्छ। एकातिर नेपाल को प्रधानमन्त्री वालेन शाह लामो समयदेखि राष्ट्रिय मुद्दामा संयमित देखिन्छन् भने अर्कोतिर रवि लामिछानेको भारत भ्रमण र त्यहाँ प्राप्त सम्मानले नेपालको कूटनीतिक वृत्तमा नयाँ चर्चा जन्माएको छ। यसैबीच नेपालका पुराना दलहरु त्यसै त्यसै हल्ला गरिरहेका छन् । यसै वेला परराष्ट्रमन्त्रीले सीमा सम्बन्धी विषय उठान गरेर फर्किएका छन् भने प्रतिपक्षले राम्रो भन्नु को साटो आलोचना मात्र गरिरहेको छन्। यस्तो परिस्थितिमा कन्फुसियसको दर्शनले नेपाललाई एउटा रोचक दृष्टिकोण प्रदान गर्दछ।
कन्फुसियसका अनुसार असल शासन केवल कानुनी संरचना वा राजनीतिक शक्ति मात्र होइन, नेतृत्वको नैतिक चरित्रमा आधारित हुनुपर्छ। उनले शासकले जनतालाई आदेश र दण्डद्वारा होइन, आफ्नै आचरण र उदाहरणद्वारा प्रेरित गर्नुपर्ने बताएका थिए।
नेपालमा अहिले देखिएको राजनीतिक असहज परिस्थिति हेर्दा पनि यही प्रश्न उठ्छ । नेतृत्वको सफलता भाषणको तीखोपनमा मापन गर्ने कि परिणाम र जिम्मेवारीमा?
बालेन शाहको मौनतालाई कतिपयले कमजोरी ठान्न सक्छन्। तर कन्फुसियसले भनेका छन् कि बुद्धिमान व्यक्ति सधैं धेरै बोल्दैन । ऊ आफ्नो कर्मद्वारा चिनिन्छ। नेतृत्वको मूल्यांकन तत्काल प्रतिक्रियाबाट होइन, दीर्घकालीन परिणामबाट गर्नुपर्छ। आज बालेनको मौनता रणनीतिक हुन सक्छ, जस्तै कन्फुसियसले सुझाएको धैर्य र आत्मसंयमको अभ्यास। राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको युगमा प्रत्येक विषयमा तुरुन्त प्रतिक्रिया दिनु आवश्यक हुँदैन; कहिलेकाहीँ सही समयमा बोल्नु नै नेतृत्वको परिपक्वता हो।यहानीर हरेक नेपाली को यो दल र वालेन लाई पाच वर्षको लागि अनुमोदन गरेका हुन् भनेर।
त्यसैगरी रवि लामिछानेको भारत भ्रमणलाई पनि कन्फुसियसको “सम्बन्धमा आधारित कूटनीति” को दृष्टिबाट हेर्न सकिन्छ। कन्फुसियसले राज्यहरूबीचको सम्बन्ध केवल शक्ति सन्तुलनमा नभई पारस्परिक सम्मान, विश्वास र नैतिक व्यवहारमा आधारित हुनुपर्ने बताएका थिए। उनले “रेन” अर्थात् मानवता, सद्भाव र सहकार्यलाई सर्वोच्च राजनीतिक गुण मानेका थिए।
नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध भूगोल, संस्कृति, अर्थतन्त्र र जनस्तरको सम्बन्धसँग जोडिएको छ। यस्तो अवस्थामा उच्चस्तरीय संवाद, सम्मान र सम्बन्ध विस्तारलाई केवल दलगत चस्माबाट हेर्नुभन्दा राष्ट्रिय हितको दृष्टिले मूल्यांकन गर्नु उपयुक्त हुन्छ। कूटनीतिमा संवादको ढोका खुला राख्नु कमजोरी होइन, परिपक्वता हो।वालेन ले म एक वर्ष कतै कुनै देस जान्न सुसासन स्थापित गर्छु भने पछि आफ्नो दलको प्रमुखलाई पठायको वुझ्नु पर्ने हो सवैले ।
अर्कोतर्फ परराष्ट्रमन्त्रीले सीमा सम्बन्धी विषय उठाउनु पनि राष्ट्रिय स्वाभिमानसँग जोडिएको विषय हो। कन्फुसियसले नैतिक नेतृत्वको अर्थ आफ्नो राष्ट्रको हित रक्षा गर्नु पनि हो भनेका छन्। तर उनले यो कार्य द्वन्द्व बढाएर होइन, संवाद र विवेकद्वारा सम्पन्न गर्नुपर्ने बताएका छन्।
नेपालले लिपुलेक, कालापानी, लिम्पियाधुरा वा अन्य राष्ट्रिय सरोकारका विषय उठाउँदा पनि यही सन्तुलन आवश्यक छ ।राष्ट्रिय हितमा दृढता र सम्बन्धमा सौहार्दता। कन्फुसियसको दृष्टिमा वास्तविक शक्ति चर्को आवाजमा होइन, नैतिक विश्वसनीयतामा हुन्छ।
आज नेपालको अर्को चुनौती राजनीतिक ध्रुवीकरण हो। सरकार र प्रतिपक्षबीचको सम्बन्ध प्रायः आरोप–प्रत्यारोपमा सीमित हुने गरेको छ। तर कन्फुसियसले “सामञ्जस्य” लाई अत्यन्त महत्व दिएका थिए। उनको विचारमा सामञ्जस्यको अर्थ सबैले एउटै कुरा सोच्नु होइन; फरक मतका बीच पनि साझा राष्ट्रिय उद्देश्य कायम रहनु हो। उनले भनेका थिए कि असल मानिसले सामञ्जस्य खोज्छ तर अन्धअनुकरण गर्दैन।
नेपालको वर्तमान राजनीतिमा यही शिक्षा अत्यन्त उपयोगी देखिन्छ। सरकारको आलोचना लोकतन्त्रको आवश्यक पक्ष हो। तर आलोचनाको उद्देश्य केवल विरोध र अबरोध होइन, सुधार हुनुपर्छ। त्यस्तै सरकारको दायित्व पनि प्रतिपक्षलाई शत्रु होइन, लोकतान्त्रिक साझेदारका रूपमा हेर्नु पर्छ । राष्ट्रिय हितका विषयमा न्यूनतम साझा समझदारी निर्माण गर्नु आजको आवश्यकता हो।
कन्फुसियसले “जुन्जी” अर्थात् आदर्श व्यक्तित्वको अवधारणा प्रस्तुत गरेका थिए। जुन्जी त्यो व्यक्ति हो जसले व्यक्तिगत लाभभन्दा समाज र राष्ट्रको हितलाई प्राथमिकता दिन्छ।
नेपालको राजनीतिमा पनि यही प्रश्न बारम्बार उठ्ने गरेको छ।हामी व्यक्तिकेन्द्रित राजनीति गरिरहेका छौं कि राष्ट्रकेन्द्रित? चुनाव जित्नु महत्वपूर्ण हो, तर राष्ट्र निर्माण अझ महत्वपूर्ण हो। पद प्राप्त गर्नु सफलता हो, तर जनविश्वास कायम राख्नु ठूलो उपलब्धि हो।
नेपाल अहिले राजनीतिक, आर्थिक र कूटनीतिक रूपान्तरणको चरणमा छ। नयाँ पुस्ताका नेताहरू उदाइरहेका छन्, पुराना संरचनाहरू परिवर्तनको दबाबमा छन्, र नागरिक अपेक्षा तीव्र गतिमा बढिरहेका छन्। यस्तो समयमा कन्फुसियसको दर्शनले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ।स्थायित्व, नैतिकता र समन्वय बिना दिगो प्रगति सम्भव हुँदैन।
हामीले बालेनको मौनता, रविको कूटनीतिक सक्रियता, सरकारको पहल र प्रतिपक्षको आलोचनालाई छुट्टाछुट्टै घटनाका रूपमा मात्र होइन, लोकतान्त्रिक प्रक्रियाका विभिन्न आयामका रूपमा पनि हेर्नुपर्छ। लोकतन्त्रमा विविध आवाज स्वाभाविक हुन्। महत्वपूर्ण कुरा ती आवाजलाई राष्ट्रिय उद्देश्यतर्फ कसरी जोड्ने भन्ने नै हो।
कन्फुसियसले विश्वास गर्थे कि असल राज्य त्यहाँ निर्माण हुन्छ जहाँ नेतृत्वमा नैतिकता हुन्छ, जनतामा विश्वास हुन्छ र संवादमा सम्मान हुन्छ। आज नेपाललाई पनि यही तीन आधार आवश्यक देखिन्छ।नैतिक नेतृत्व, परिपक्व कूटनीति र राष्ट्रिय सहकार्य।
अन्तत नेपाल अहिले द्वन्द्वको होइन, समन्वयको मोडमा उभिएको हुनु पर्ने तर यहा होस गुमायका दल हरु ले समय कोचाप नबुझेको देखीन्छ । राजनीतिक प्रतिस्पर्धा आवश्यक छ, तर राष्ट्रिय एकता अझ आवश्यक छ। मतभिन्नता स्वाभाविक छ, तर साझा भविष्यको लक्ष्य अझ महत्वपूर्ण छ। यदि हामीले कन्फुसियसको “सद्गुणद्वारा शासन” र “सामञ्जस्यद्वारा विकास” को सन्देश आत्मसात गर्न सक्यौं भने नेपालको वर्तमान राजनीतिक संक्रमण केवल विवादको अध्याय होइन, नयाँ युगको सुरुवात बन्न सक्छ।
अरुण राज सुमार्गी
(सामाजिक विश्लेषक तथा समावेशी विकास अभियन्ता)
